Gepubliceerd in Mondi 2005 nov-dec

Voorkom extra droefenis na overlijden

Kan iemand wel in dat mooie Franse huis blijven wonen als zijn partner is overleden, of moet de erfenis direct verdeeld worden? In Nederland genieten nabestaanden sinds 2003 zeer veel bescherming, maar in Frankrijk gelden andere regels. Toch zijn er wel degelijk mogelijkheden om ook het ‘Franse bezit’ voor de nabestaande veilig te stellen. Enkele daarvan worden hieronder behandeld. Het is verstandig om dit te regelen, want een overlijden is al triest genoeg...   

Volgens het Nederlands erfrecht hebben echtgenoten recht op de volledige nalatenschap als hun partner overlijdt. Ook als er geen testament is! Hierdoor wordt de langstlevende in Nederland op zeer adequate wijze beschermd. Kinderen hebben pas recht op hun erfdeel als beide ouders 

zijn overleden. Alleen in zeer bijzondere gevallen kan deze ‘opeisbaarheid’ worden vervroegd. Ook mensen die ongehuwd samenwonen, een gemeenschappelijke huishouding voeren én een notarieel samenlevingscontract hebben gesloten, kunnen middels een testament gebruik maken van deze regeling.

Nederlanders die in Frankrijk een huis bezitten dienen er echter rekening mee te houden dat de Franse wet deze beschermingsregeling niet kent. Toch zijn er mogelijkheden om ook de ‘Franse nalatenschap’ van de overledene voor diens echtgeno(o)t(e) voldoende zeker te stellen. Dat kan zelfs zonder dat er in Frankrijk successierechten worden geheven. 

Hoe gaat dit in zijn werk? Nederland en Frankrijk zijn aangesloten bij het Haagse verdrag inzake het huwelijksvermogensrecht. Dit geeft aan tweedehuizenbezitters de mogelijkheid om het Franse huwelijksvermogensrecht van toepassing te doen zijn op hun Franse huis. Emigranten 

kunnen zelfs hun totale bezit onder dit recht brengen.

Hoe werkt dit bij een tweede huis? De rechtskeuze voor het Franse recht geschiedt in de vorm van een Franse notariële akte. Daarin wordt de Franse algehele gemeenschap van goederen – de communauté universelle – op het huis van toepassing verklaard. Ten slotte wordt opgenomen dat het Franse huis wordt toegekend aan de langstlevende van beide echtgenoten. Dit is een zogenaamd verblijvingsbeding, een clause d’attribution. Deze akte van (wijziging) huwelijkse voor- waarden kan worden opgesteld en door de notaris worden gepasseerd zonder dat daarvoor de toestemming van de recht- bank is vereist (zoals dat in Nederland wel het geval is). 

Geen successierecht
 

Bij het overlijden wordt ‘de verkrijging’ door de langstlevende in Frankrijk niet als een erfrechtelijke verkrijging beschouwd. Er wordt daarom geen successierecht geheven. Nederland heft wel mits de totale verkrijging de in Nederland geldende vrijstelling van 503.273 euro (in 2005) te boven gaat. De regeling kan op elk ge- wenst moment van kracht worden. Het is dus niet noodzakelijk dat dit meteen bij aankoop wordt geregeld. Deze methode wordt zeer regelmatig geadviseerd en is voor kinderloze echtparen met een woning in Frankrijk een absolute aanrader. Maar ook voor mensen mét kinderen kan deze oplossing uitkomst bieden. 

Ik maak hierbij drie opmerkingen: 

• Wanneer er kinderen uit een eerdere relatie zijn, komen hun volgens het Franse recht bepaalde aanspraken toe. Anders zouden zij geheel onterfd kunnen worden en daar heeft de Franse wetgever een stokje voor gestoken. Deze aanspraken zijn alleen van financiële aard. Zij krijgen dus niet een deel van de eigendom van het Franse huis. Wanneer deze kinderen dat willen moet de langstlevende hun spoedig hun aandeel uitbetalen. 
• Wanneer er kinderen uit het bestaande huwelijk van de erflater met de langstlevende zijn, kan de regeling integraal worden uitgevoerd, maar moet bedacht worden dat de Franse erfenis van de langstlevende verdubbelt. Deze kinderen erven in Frankrijk bij het overlijden van de eerste immers niets. Die situatie moet per geval worden bezien waarbij een schatting gemaakt moet worden van de successierechten bij het overlijden van de langstlevende. Die komt meestal gunstig uit. Hierbij moet worden bedacht dat de langstlevende in de praktijk het huis vaak vóór zijn/haar overlijden verkoopt en het geld naar Nederland overbrengt. Frankrijk kan dan geen successierechten meer heffen. 
• Ten slotte moet gelet worden op de situatie waarbij men in Nederland onder huwelijkse voorwaarden is gehuwd en het Franse huis onder dat regime is aan- gekocht. Dan kan de regeling eveneens worden ingevoerd, maar deze moet in het Franse kadaster worden ingeschreven hetgeen kosten met zich mee- brengt. Het bovenstaande geldt alleen voor gehuwden. Voor ongehuwd samenwonenden en gehuwden met huwelijkse voorwaarden is er een andere mogelijkheid om de nabestaande te beschermen, namelijk via de zogenaamde tontine, genoemd naar zijn bedenker: de Italiaanse bankier Lorenzo Tonti. Hoe werkt de tontine, ook wel ‘clause d’accroissement’ genoemd. 

De tontine 

Indien twee personen in Frankrijk een woning kopen, kan in het aankoopcontract via deze clausule worden bepaald dat bij het overlijden van de één, de woning op de ander overgaat. Hierbij dient te worden opgemerkt dat de tontine niet mogelijk is in die gevallen waarbij één van beide partners de gehele aankoop uit zijn/haar vermogen heeft betaald. Juridisch gezien gaat het hier om een subtiel mechanisme omdat ieder voor zich niet de eigenaar van de helft van het huis wordt, maar van het hele huis. Onder het voorbehoud dat men als langstlevende overblijft. Met andere woorden; de langstlevende wordt bij het overlijden van de een, met terugwerkende kracht als eigenaar van het hele huis aangemerkt en wel vanaf het moment van de aankoop. De tontine is een kanscontract 

- eigenlijk een soort ‘loterij’ - waarbij de overlevingskansen van beide partners ongeveer gelijk moeten zijn. Wanneer er een te groot leeftijdsverschil tussen de partners is, is er geen sprake meer van een kanscontract en kan de tontine niet wor- den opgenomen. In het algemeen wordt een leeftijdverschil van maximaal zeven jaar aanvaardbaar geacht.  De erfrechtelijke consequenties van deze constructie zijn dat het Franse bezit nooit deel uitgemaakt heeft van de Franse nalatenschap van de overledene. Kinderen en andere erfgenamen worden dus gepasseerd, wat 

vaak als een nadeel wordt beschouwd. Als  de erfgenaam de ouder van de kinderen is, wordt dit overigens ondervangen.   

Geen garantie 

Bij kinderen uit een eerdere relatie van de overledene, kan de nabestaande in een testament opnemen dat deze van hem/haar erven. Voor de goede orde: dit is geen garantie, want een testament kan eenzijdig worden gewijzigd. Bovendien worden deze kinderen in Frankrijk met zestig procent successierecht belast. Ook kan de tontine problemen opleveren in- dien de partners uit elkaar gaan en zij het niet eens worden over wat er met het huis in Frankrijk moet gebeuren. Een verdeling of verkoop kan namelijk niet worden afgedwongen. Men moet het gezamenlijk eens worden. Ten slotte wordt de langstlevende bij een tontine – anders dan bij een clause d’attribution – belast met successierecht. Het tarief voor samenwoners is zestig procent zonder een vrijstelling, ook als in Nederland een notariële samenlevingsovereenkomst is gesloten. Dit gegeven wijzigt indien beide partners in Frankrijk een PACS (de Franse samenlevingsovereenkomst) hebben gesloten, want dan gelden lagere tarieven en een vrijstelling van 57.000 euro. Al met al wordt een tontine niet voor niets slechts zelden toegepast en zijn wij vaker betrokken bij de begeleiding van een clause d’attribution. Het is hoe dan ook verstandig om tijdig bij deze materie stil te staan en de nodige maatregelen te treffen. Immers, uit het voorgaande blijkt dat het verlies van een dierbare niet hoeft te leiden tot het verlies van dierbaar bezit. Ook niet in Frankrijk.